به قلم علیرضا ناصرانی پور، پژوهشگر دوره دکترای حقوق کیفری
تاریخچه و مبانی قانونی عفو رهبری
بر اساس بند ۱۱ اصل ۱۱۰ قانون اساسی، عفو یا تخفیف مجازات محکومین در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوه قضائیه از اختیارات رهبری است. این عفو معمولاً در مناسبت های مذهبی و ملی اعطا میشود و نشانده نده رحمت و مهربانی اسلامی است .
عفو رهبری به دو شکل عفو معیاری و عفو موردی اجرا میشود. در عفو معیاری، معیارها و ضوابط کلی از سوی رئیس قوه قضائیه به محضر مقام معظم رهبری پیشنهاد و پس از موافقت، به مراجع قضایی ابلاغ میشود. در عفو موردی، پرونده های خاص پس از بررسی در کمیسیونهای عفو استانی و مرکزی، برای تصمیم گیری نهایی به مقام رهبری ارائه میگردد .
شرایط عمومی بهره مندی از عفو
بر اساس آنچه در منابع مختلف آمده، شرایط کلی برای بهره مندی از عفو رهبری عبارتند از:
نداشتن بیش از دو فقره سابقه محکومیت مؤثر کیفری
عدم ارتکاب جرم جدید در دوران تحمل مجازات
جلب رضایت شاکی خصوصی یا جبران خسارت وی
اظهار ندامت و پشیمانی از عمل ارتکابی
تحمل بخشی از مجازات تعیین شده
گروههای مشمول عفو معیاری ۱۴۰۴
در عفو اخیر که به مناسبت میلاد پیامبر اعظم(ص) و امام جعفر صادق(ع) اعطا شد، گروههای زیر مشمول عفو قرار گرفتند:
زندانیان عمومی:
محکومان به حبس تا ۵ سال که حداقل ۳ ماه از حبس را گذرانده باشند
محکومان به حبس بیش از ۵ تا ۱۰ سال که یک سوم مجازات را تحمل کرده باشند
محکومان به حبس بیش از ۱۰ تا ۲۰ سال که حداقل یک سال حبس را گذرانده باشند
محکومان به حبس بیش از ۲۰ تا ۲۵ سال که حداقل ۲ سال حبس کرده باشند
گروههای خاص:
بیماران صعب العلاج یا لاعلاج** با تأیید کمیسیون پزشکی
مردان بالای ۷۰ سال و زنان بالای ۶۰ سال
محکومان زیر ۱۸ سال در زمان ارتکاب جرم
ایثارگران و خانواده های معظم شهدا
زنان دارای حضانت یا سرپرستی فرزند
محکومان مالی:
محکومان به جزای نقدی تا ۱ میلیارد ریال که به دلیل عجز از پرداخت در زندان هستند
محکومان به جزای نقدی ۱ تا ۵ میلیارد ریال که حداقل ۳ ماه حبس تحمل کرده باشند
محکومان به جزای نقدی ۵ تا ۱۰ میلیارد ریال که حداقل ۶ ماه حبس کرده باشند
محکومان به جزای نقدی بیش از ۱۰ میلیارد ریال که حداقل ۱ سال حبس تحمل کرده باشند
مستثنیات عفو رهبری
بر اساس بخشنامه های قوه قضائیه، مرتکب ان جرائم زیر از شمول عفو مستثنی هستند:
جرائم مواد مخدر به صورت مسلحانه یا عمده (تریاک بیش از ۱۰۰ کیلوگرم و هروئین بیش از ۲ کیلوگرم)
خرید، فروش و قاچاق سلاح گرم و مهمات جنگی
سرقت مسلحانه یا مقرون به آزار
اسیدپاشی
جرائم علیه امنیت داخلی و خارجی درجه سه و بالاتر
جاسوسی و همکاری با دول متخاصم به ویژه رژیم صهیونیستی
جرائم کلان اقتصادی شامل اختلاس، ارتشاء و اخلال در نظام اقتصادی
قاچاق سازمان یافته کالا و ارز
دایر کردن مراکز فساد و فحشا
قتل عمد(در صورت عدم رضایت اولیای دم)
شرایط ویژه برای محکومان امنیتی
برای اولین بار در این دوره از عفو، تعدادی از محکومان امنیتی نیز با دو شرط اصلی مشمول عفو شدند:
۱٫ گذشت ۵ سال از زمان محکومیت قطعی آنها
۲٫ عدم موضعگیری مخالف مصالح کشور و اقدام ضد امنیتی در این مدت
۳٫ موضعگیری مثبت و همسو با مردم ایران به ویژه در دوره جنگ تحمیلی ۱۲ روزه
۴٫ تلاش برای تقویت انسجام ملی
آمار و ارقام عفوهای اخیر
بر اساس گزارشهای منتشر شده، در عفوهای اخیر:
– در سال ۱۴۰۲، نزدیک به ۹۸ هزار نفر از محکومان با عفو رهبری بخشیده شدند
– در عید فطر ۱۴۰۲، ۱۲۰ نفر از محکومان به اعدام با تخفیف مجازات به حبس مواجه شدند
– در عفو اخیر (شهریور ۱۴۰۴)، دهها هزار نفر از محکومان مشمول عفو شدند
فرآیند درخواست عفو
متقاضیان دریافت عفو رهبری باید از طریق کمیسیونهای عفو و بخشودگی در استانها اقدام کنند. پرونده های واجد شرایط پس از بررسیهای اولیه، به کمیسیون مرکزی عفو ارسال شده و در نهایت با پیشنهاد رئیس قوه قضائیه به محضر مقام معظم رهبری تقدیم میشود .
جمعبندی و تحلیل
عفو رهبری به عنوان یکی از ابزارهای کاهش جمعیت زندانها و باز اجتماعی شدن مجرمان نقش مهمی در نظام قضایی ایران ایفا میکند. این نهاد نشان دهنده تلفیق عدالت و رحمت در اسلام است و فرصتی برای مجرمان فراهم میآورد تا با جبران گذشته، به آغوش جامعه بازگردند.
با این حال، شایسته است سازمان زندانها و مراکز مشاوره با ارائه برنامههای آموزشی و اصلاحی، زمینه بازگشت موفقیت آمیز این افراد به جامعه را فراهم آورند تا شاهد کاهش نرخ بازگشت مجدد مجرمان به زندان باشیم.
عفو رهبری نه تنها یک اقدام بشردوستانه، بلکه ابزاری کارآمد در سیاستگذاری جنایی کشور است که با رعایت موازین اسلامی و مصالح اجتماعی، در جهت اصلاح مجرمان و حفظ نظم جامعه گام برمیدارد.
علیرضا ناصرانی پور
کارآموز وکالت دادگستری مرکز ( تهران)